Phẫu thuật nội thận ngược dòng (RIRS) 11/2026
PHẪU THUẬT NỘI THẬN NGƯỢC DÒNG (RIRS)
Nguyên lý, chỉ định, kỹ thuật, kiểm soát áp lực – nhiệt độ và an toàn phẫu thuật
BS CKI ĐỖ HOÀNG DŨNG
Biên soạn: 01/2025 – Cập nhật: 19/11/2026
I. ĐẠI CƯƠNG
Sỏi tiết niệu là bệnh lý thường gặp, có tỷ lệ mắc và tái phát cao. Bệnh có thể gây đau quặn thận, tiểu máu, nhiễm khuẩn tiết niệu, tắc nghẽn đường tiết niệu, suy giảm chức năng thận và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến nhiễm khuẩn huyết.
Sự phát triển của nội soi tiết niệu, hệ thống hình ảnh kỹ thuật số, ống soi mềm, laser và các thiết bị hỗ trợ đã làm thay đổi căn bản phương pháp điều trị sỏi thận.
Phẫu thuật nội thận ngược dòng (Retrograde Intrarenal Surgery – RIRS) là phương pháp đưa ống soi niệu quản mềm qua niệu đạo, bàng quang và niệu quản để tiếp cận hệ thống đài bể thận, sau đó sử dụng laser tán sỏi và lấy các mảnh sỏi khi cần thiết.
Phương pháp này không tạo đường hầm xuyên nhu mô thận, khác với phẫu thuật lấy sỏi thận qua da (PCNL).
1.Ưu điểm
-Không cần rạch da hoặc tạo đường hầm qua nhu mô thận.
-Ít mất máu, thời gian nằm viện thường ngắn.
-Có thể tiếp cận nhiều vị trí trong hệ thống đài bể thận.
-Phù hợp với nhiều trường hợp sỏi thận nhỏ và vừa.
-Có thể lựa chọn ở bệnh nhân có nguy cơ chảy máu cao hoặc không thích hợp với PCNL.
-Có thể điều trị sỏi còn sót sau SWL hoặc các phương pháp can thiệp khác.
2. Hạn chế
-Kết quả phụ thuộc vào kích thước, số lượng, vị trí và tổng gánh nặng sỏi.
-Khả năng tiếp cận sỏi bị ảnh hưởng bởi giải phẫu đài thận, đặc biệt đài dưới.
-Thời gian phẫu thuật có thể kéo dài khi sỏi lớn, cứng hoặc nằm ở nhiều đài.
-Có nguy cơ tổn thương niệu quản khi đưa dụng cụ hoặc đặt giá đỡ.
-Áp lực và nhiệt độ nội thận tăng trong quá trình tán laser có thể gây tổn thương mô và tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.
-Một số trường hợp cần phẫu thuật nhiều thì.
3. Tỷ lệ sạch sỏi
Tỷ lệ sạch sỏi (Stone-Free Rate – SFR) thay đổi đáng kể giữa các nghiên cứu.
Không nên sử dụng một tỷ lệ cố định như 83–96% để mô tả hiệu quả RIRS cho mọi nhóm bệnh nhân.
Cần làm rõ:
-Sỏi đơn độc hay nhiều viên.
-Kích thước và tổng thể tích sỏi.
-Sỏi bể thận, đài trên, đài giữa hay đài dưới.
-Đánh giá bằng CT hay siêu âm, X-quang.
-Sạch sỏi hoàn toàn hay còn mảnh sỏi nhỏ.
-Kết quả sau một lần mổ hay sau nhiều lần can thiệp.
Tỷ lệ sạch sỏi không đồng nghĩa với tỷ lệ không tái phát sỏi. Tái phát còn liên quan đến bệnh lý chuyển hóa, chế độ ăn uống, lượng nước tiểu, nhiễm khuẩn và các yếu tố nguy cơ khác.
II. CHỈ ĐỊNH
1. Sỏi thận
RIRS là phương pháp phù hợp với nhiều trường hợp sỏi thận có kích thước đến 20 mm, sau khi đánh giá giải phẫu đường tiết niệu và lựa chọn giữa RIRS, SWL và PCNL.
Có thể chỉ định đối với:
-Sỏi đơn độc bể thận hoặc các đài thận.
-Nhiều viên sỏi nhỏ với tổng gánh nặng sỏi phù hợp.
-Sỏi sót sau tán sỏi ngoài cơ thể hoặc phẫu thuật trước đó.
-Sỏi đài dưới khi khả năng tiếp cận và lấy sạch sỏi được đánh giá thuận lợi.
-Một số trường hợp thận dị dạng, thận móng ngựa hoặc thận ghép, sau khi đánh giá riêng từng bệnh nhân.
2. Sỏi lớn hơn 20 mm
Theo EAU 2026, PCNL thường là phương pháp ưu tiên với sỏi thận trên 20 mm vì khả năng lấy sạch khối lượng sỏi lớn trong một lần can thiệp.
Tuy nhiên, RIRS vẫn có thể được lựa chọn khi PCNL không thích hợp, có chống chỉ định hoặc sau khi thảo luận đầy đủ với người bệnh.
Trong những trường hợp này phải dự kiến:
-Thời gian phẫu thuật dài hơn.
-Khả năng cần nhiều thì.
-Nguy cơ còn sỏi.
-Nguy cơ nhiễm khuẩn và tăng áp lực nội thận.
-Chi phí và số lần gây mê.
Không nên mở rộng chỉ định RIRS chỉ vì có thiết bị laser công suất cao hoặc hệ thống hút sỏi thế hệ mới.
3. Sỏi niệu quản đoạn gần
Nội soi niệu quản mềm có thể được sử dụng trong các trường hợp sỏi niệu quản đoạn gần, đặc biệt khi sỏi di chuyển lên thận hoặc ống soi bán cứng khó tiếp cận.
4. Các trường hợp cần cân nhắc đặc biệt
Bệnh nhân có một thận chức năng, suy thận mạn, rối loạn đông máu, thận ghép, bệnh tim mạch nặng hoặc dị dạng đường tiết niệu cần được đánh giá riêng, lựa chọn kỹ thuật nhằm bảo tồn chức năng thận và giảm biến chứng.
III. CHỐNG CHỈ ĐỊNH VÀ CÁC TRƯỜNG HỢP CẦN TRÌ HOÃN
1.Chống chỉ định hoặc lý do phải trì hoãn quan trọng
-Nhiễm khuẩn tiết niệu có triệu chứng chưa được điều trị và kiểm soát.
-Nhiễm khuẩn huyết, đặc biệt khi kèm tắc nghẽn đường tiết niệu.
-Tình trạng toàn thân hoặc bệnh lý nội khoa chưa ổn định để gây mê, phẫu thuật.
-Không thể tiếp cận đường tiết niệu trên một cách an toàn.
Thận tắc nghẽn do sỏi kèm nhiễm khuẩn là một cấp cứu tiết niệu.
Trong trường hợp này, ưu tiên là hồi sức, cấy bệnh phẩm nếu không làm chậm điều trị, sử dụng kháng sinh thích hợp và dẫn lưu khẩn bằng JJ hoặc mở thận ra da (PCN).
Không tiến hành tán sỏi triệt để trong giai đoạn nhiễm khuẩn chưa kiểm soát. Phẫu thuật lấy sỏi được thực hiện sau khi tình trạng nhiễm khuẩn và toàn thân đã ổn định.
2. Các chống chỉ định tương đối hoặc yếu tố hạn chế
-Niệu quản hẹp, gấp khúc hoặc bất thường giải phẫu phức tạp.
-Sỏi có tổng gánh nặng quá lớn so với khả năng xử lý an toàn trong một lần mổ.
-Sỏi đài dưới khó tiếp cận.
-Vẹo cột sống hoặc biến dạng cơ thể gây khó khăn cho tư thế mổ.
-Thai kỳ cần đánh giá chuyên khoa sản, tiết niệu và gây mê.
Thai kỳ không phải chống chỉ định tuyệt đối của nội soi niệu quản. Trường hợp có chỉ định can thiệp cần thực hiện tại cơ sở có đủ kinh nghiệm và phương tiện phù hợp.
IV. ĐÁNH GIÁ TRƯỚC PHẪU THUẬT
1.Khám lâm sàng
Cần ghi nhận:
-Triệu chứng đau, sốt, tiểu máu, rối loạn tiểu tiện.
-Tiền sử sỏi tiết niệu và các lần điều trị trước.
-Tiền sử nhiễm khuẩn tiết niệu, viêm thận bể thận hoặc nhiễm khuẩn huyết.
-Tiền sử đặt JJ, mở thận ra da hoặc phẫu thuật niệu quản.
-Bệnh lý tim mạch, đái tháo đường, suy thận và thuốc đang sử dụng.
-Tình trạng thận độc nhất hoặc suy giảm chức năng thận đối bên.
2. Xét nghiệm
Tùy tình trạng bệnh nhân, thực hiện:
-Công thức máu.
-Creatinine máu, eGFR và điện giải.
-Tổng phân tích nước tiểu.
-Cấy nước tiểu và kháng sinh đồ.
-Đông máu khi có chỉ định.
-Đường huyết, HbA1c ở người bệnh đái tháo đường khi cần.
-CRP và các xét nghiệm nhiễm khuẩn khác khi nghi ngờ.
-Đánh giá tim mạch và nguy cơ gây mê theo bệnh lý đi kèm.
Cấy nước tiểu âm tính trước mổ không loại trừ hoàn toàn vi khuẩn tồn tại trong bể thận hoặc bên trong viên sỏi.
Người bệnh có JJ lâu ngày, sỏi nhiễm khuẩn, tiền sử sốt sau nội soi hoặc từng nhiễm khuẩn huyết phải được xem là nhóm có nguy cơ nhiễm khuẩn cao hơn.
3. Chẩn đoán hình ảnh
Siêu âm giúp đánh giá tình trạng ứ nước, nhu mô thận và một số đặc điểm của sỏi.
CT không cản quang là phương tiện đặc biệt quan trọng để đánh giá sỏi trước RIRS khi có chỉ định.
CT giúp xác định:
-Số lượng và vị trí các viên sỏi.
-Kích thước theo các chiều.
-Tổng gánh nặng sỏi.
-Tỷ trọng sỏi tính bằng Hounsfield Unit (HU).
-Mức độ ứ nước thận.
-Giải phẫu hệ thống đài bể thận và các yếu tố ảnh hưởng tiếp cận.
CT có tiêm thuốc cản quang hoặc các phương tiện hình ảnh bổ sung chỉ được thực hiện khi có chỉ định đánh giá giải phẫu hoặc bệnh lý phối hợp; không bắt buộc cho tất cả trường hợp RIRS.
V. KÍCH THƯỚC, TỔNG GÁNH NẶNG VÀ ĐỘ CỨNG SỎI (HU)
Đây là một trong những phần cần đánh giá trước khi quyết định phẫu thuật.
1. Kích thước không phản ánh đầy đủ khối lượng sỏi
Hai viên sỏi có cùng đường kính lớn nhất 20 mm có thể có thể tích, hình dạng và khối lượng rất khác nhau.
Đối với sỏi có hình dạng gần ellipsoid, có thể ước tính thể tích theo công thức:
V = π/6 × chiều dài × chiều rộng × chiều cao.
Công thức chỉ là phép ước tính và không thay thế đo thể tích trực tiếp trên CT khi có phần mềm phù hợp.
Với nhiều viên sỏi, cần đánh giá tổng gánh nặng sỏi thay vì chỉ lấy kích thước của viên lớn nhất.
2. Độ cứng sỏi trên CT – HU
HU phản ánh tỷ trọng sỏi trên CT và hỗ trợ dự đoán một phần tính chất sỏi, đặc biệt khi lựa chọn SWL và lập kế hoạch tán bằng laser.
Có thể chia HU thành các nhóm thực hành để mô tả:
| HU |
Nhận định |
| Dưới 500 |
Tỷ trọng thấp |
| 500–1.000 |
Tỷ trọng trung bình |
| 1.000–1.500 |
Tỷ trọng cao |
| Trên 1.500 |
Tỷ trọng rất cao |
Đây không phải bảng phân loại độ cứng đã được chuẩn hóa cho RIRS.
HU cao không luôn đồng nghĩa một loại sỏi nhất định hoặc bắt buộc phải dùng công suất laser cao hơn. Thành phần sỏi, cấu trúc bên trong và đáp ứng với laser còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố.
Cần ghi nhận HU trung bình, cách đo và mức độ không đồng nhất của sỏi khi có điều kiện.
3. Liên quan giữa HU và thời gian tán laser
Khối sỏi lớn, tỷ trọng cao hoặc có cấu trúc khó phân mảnh có thể làm tăng thời gian tán, tổng năng lượng sử dụng và lượng mảnh sỏi phải lấy ra ngoài.
Tuy nhiên, không thể tính chính xác thời gian tán từ một giá trị HU đơn độc.
Việc ước tính thời gian phẫu thuật phải dựa trên đồng thời:
-Kích thước và thể tích sỏi.
-Số lượng và vị trí sỏi.
-HU và thành phần sỏi dự kiến.
-Giải phẫu đài thận.
-Loại laser, kỹ thuật tán.
-Khả năng thoát dịch và lấy mảnh.
-Kinh nghiệm phẫu thuật viên.
Một viên sỏi 15 mm ở đài dưới, khó tiếp cận, có thể mất thời gian xử lý lâu hơn một viên sỏi lớn hơn nhưng nằm thuận lợi trong bể thận.
VI. CHUẨN BỊ PHẪU THUẬT
1. Nhân sự
Ê-kíp bao gồm phẫu thuật viên chuyên khoa tiết niệu có năng lực thực hiện RIRS, bác sĩ phụ khi cần, bác sĩ gây mê và điều dưỡng phòng mổ được đào tạo sử dụng thiết bị nội soi, laser và hệ thống tưới rửa.
Số nhân sự cụ thể tùy quy định và điều kiện của từng cơ sở.
2. Chuẩn bị người bệnh
-Giải thích chỉ định, lợi ích, phương pháp thay thế và các biến chứng có thể xảy ra.
-Thông báo khả năng phải đặt JJ, phẫu thuật nhiều thì hoặc chuyển phương pháp.
-Điều trị nhiễm khuẩn trước phẫu thuật.
-Đánh giá các bệnh lý nội khoa và thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu.
-Thực hiện nhịn ăn theo hướng dẫn gây mê.
-Sử dụng kháng sinh dự phòng theo quy trình của bệnh viện, nguy cơ người bệnh và tình hình kháng thuốc.
Không yêu cầu người bệnh tự ý ngưng thuốc chống đông; quyết định phải được phối hợp với bác sĩ điều trị liên quan.
3. Dụng cụ và trang thiết bị
-Máy soi bàng quang và ống soi niệu quản bán cứng khi cần.
-Ống soi niệu quản mềm kỹ thuật số hoặc loại phù hợp.
-Hệ thống hình ảnh và nguồn sáng.
-Dây dẫn đường (guidewire), ống thông niệu quản.
-Giá đỡ niệu quản (Ureteral Access Sheath – UAS).
-Hệ thống UAS có hút khi được lựa chọn.
-Basket nitinol lấy mảnh sỏi.
-Hệ thống laser Ho hoặc TFL.
-Dây laser tương thích với ống soi và nguồn phát.
-Hệ thống tưới rửa dịch vô khuẩn.
-Thiết bị theo dõi áp lực hoặc nhiệt độ nếu có.
-Stent JJ và dụng cụ đặt stent.
-C-arm khi có chỉ định.
Ống soi tái sử dụng phải được xử lý, kiểm tra và tiệt khuẩn hoặc khử khuẩn theo quy định áp dụng cho thiết bị và hướng dẫn nhà sản xuất.
Không có yêu cầu mọi ca RIRS phải sử dụng máy laser công suất 60–90 W.
VII. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH
1. Vô cảm và tư thế
Thông thường thực hiện dưới gây mê toàn thân; phương án vô cảm cụ thể do ê-kíp gây mê quyết định.
Bệnh nhân nằm tư thế sản khoa, bảo đảm tiếp cận niệu đạo và bàng quang thuận lợi, đồng thời tránh tổn thương do tư thế.
2. Kiểm tra đường tiết niệu dưới
Nội soi bàng quang, xác định lỗ niệu quản và đánh giá các bất thường cần thiết.
Đặt dây dẫn đường dưới kiểm soát thích hợp.
Có thể chụp niệu quản – bể thận ngược dòng khi cần làm rõ giải phẫu hoặc vị trí tắc nghẽn.
3. Tiếp cận niệu quản
Sử dụng ống soi bán cứng khi thích hợp để kiểm tra niệu quản, đánh giá khả năng đưa ống soi mềm hoặc UAS.
Không cố đưa dụng cụ khi niệu quản quá hẹp hoặc gặp sức cản đáng kể.
Nếu tiếp cận không an toàn, có thể đặt JJ và thực hiện RIRS thì hai sau khoảng 7–14 ngày hoặc theo tình trạng cụ thể.
4. Đặt giá đỡ niệu quản (UAS)
UAS hỗ trợ:
-Đưa ống soi mềm ra vào nhiều lần.
-Tạo đường thoát dịch tưới rửa.
-Giảm cản trở khi lấy mảnh sỏi.
-Hạn chế áp lực nội thận tăng trong những điều kiện thích hợp.
Việc lựa chọn kích thước UAS phải phù hợp đường kính niệu quản và ống soi.
Không sử dụng lực mạnh để đặt UAS. Nếu gặp sức cản bất thường phải đánh giá lại để tránh tổn thương niệu quản.
5. Khảo sát hệ thống đài bể thận
Đưa ống soi mềm vào thận, khảo sát bể thận và các đài, xác nhận vị trí sỏi so với hình ảnh CT.
Đánh giá điều kiện quan sát, đường thoát dịch, khả năng đưa dây laser tới sỏi và phương án lấy mảnh.
6. Tán sỏi bằng laser
Có thể sử dụng Ho hoặc TFL, lựa chọn chế độ tán theo loại sỏi, cấu trúc giải phẫu và khả năng tưới rửa.
Các phương pháp gồm:
-
Fragmentation: tán sỏi thành các mảnh có thể lấy bằng basket.
-
Dusting: tán sỏi thành hạt nhỏ.
-
Pop-dusting hoặc các chế độ xung tương ứng: giảm kích thước các mảnh sỏi trong những điều kiện thích hợp.
-
Kỹ thuật phối hợp: tán mảnh, hút hoặc lấy các mảnh lớn và xử lý mảnh còn lại.
Không nhất thiết phải tán toàn bộ sỏi thành bụi, nhất là khi khả năng thoát dịch kém hoặc lượng bụi sỏi lớn gây giảm tầm nhìn.
7. Lấy mảnh sỏi
Dùng basket nitinol lấy các mảnh phù hợp dưới quan sát trực tiếp.
Khi có hệ thống hút, có thể đưa dịch và mảnh sỏi ra ngoài qua UAS theo thiết kế thiết bị.
Lựa chọn phương pháp thu hồi phải tránh tổn thương niêm mạc đài thận và niệu quản.
8. Kiểm tra cuối phẫu thuật
-Khảo sát lại các đài có sỏi.
-Đánh giá mảnh sỏi còn lại.
-Kiểm tra chảy máu và tổn thương niêm mạc.
-Quan sát tình trạng niệu quản khi rút dụng cụ.
-Đánh giá nhu cầu đặt JJ.
9. Đặt JJ
Không phải mọi trường hợp RIRS đều bắt buộc đặt JJ.
Có thể không đặt stent sau một thủ thuật không biến chứng, lấy sạch sỏi, không tổn thương niệu quản và không có yếu tố nguy cơ tắc nghẽn sau mổ.
Nên đặt JJ khi có tổn thương niệu quản, phù nề, chảy máu, mảnh sỏi còn lại đáng kể, nguy cơ tắc nghẽn, nhiễm khuẩn hoặc dự kiến can thiệp tiếp theo.
Thời gian lưu JJ tùy chỉ định cụ thể. Bệnh nhân phải được thông báo ngày dự kiến rút stent.
VIII. THỜI GIAN PHẪU THUẬT VÀ GIỚI HẠN AN TOÀN
Thời gian phẫu thuật là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ biến chứng sau RIRS.
EAU 2026 khuyến cáo cố gắng giữ thời gian nội soi niệu quản dưới 90 phút do nguy cơ biến chứng tăng khi phẫu thuật kéo dài.
Tuy nhiên, 90 phút không phải ranh giới tuyệt đối giữa an toàn và nguy hiểm.
Một bệnh nhân có sỏi nhiễm khuẩn và áp lực nội thận tăng cao có thể gặp biến chứng trong thời gian ngắn hơn nhiều.
Ngược lại, thời gian mổ được kéo dài có kiểm soát trong trường hợp chọn lọc cũng không tự động đồng nghĩa với biến chứng.
1. Các khoảng thời gian cần phân biệt
Thời gian phẫu thuật toàn bộ: từ bắt đầu thủ thuật đến khi kết thúc.
Thời gian nội soi trong thận: khoảng thời gian thao tác trong hệ thống đài bể thận.
Thời gian tán laser: giai đoạn thực hiện kỹ thuật tán sỏi.
Laser-on time: tổng thời gian laser thực sự phát năng lượng.
Các giá trị này không giống nhau.
2. Khi nào nên kết thúc hoặc chia hai thì?
Cần đánh giá việc dừng thủ thuật nếu:
-Thời gian phẫu thuật kéo dài, nguy cơ vượt lợi ích của việc tiếp tục.
-Tầm nhìn kém do chảy máu hoặc bụi sỏi.
-Không duy trì được đường thoát dịch.
-Nghi ngờ tăng áp lực nội thận kéo dài.
-Nghi ngờ tổn thương nhiệt.
-Xuất hiện bất thường huyết động hoặc dấu hiệu nhiễm khuẩn.
-Tổn thương niệu quản.
-Lượng sỏi còn quá lớn so với thời gian và điều kiện an toàn còn lại.
Trong trường hợp cần thiết, đặt JJ, kết thúc thủ thuật và lên kế hoạch điều trị thì tiếp theo.
Không nên cố tán hết sỏi bằng mọi giá.
IX. THỜI GIAN PHÁT LASER TỪNG ĐỢT VÀ KIỂM SOÁT NHIỆT ĐỘ
Laser là nguồn năng lượng có khả năng làm nóng dịch trong hệ thống đài bể thận.
Tăng nhiệt độ phụ thuộc vào công suất, thời gian phát laser, thể tích dịch và khả năng trao đổi nhiệt.
1. Công suất laser
Công suất trung bình được xác định theo công thức:
P (W) = E (J) × f (Hz)
Trong đó:
-E: năng lượng mỗi xung laser.
-f: tần số xung.
-P: công suất trung bình.
Ví dụ:
-0,5 J × 20 Hz = 10 W.
-0,5 J × 40 Hz = 20 W.
-1 J × 30 Hz = 30 W.
Đây là các ví dụ toán học, không phải chế độ tán được khuyến cáo chung cho mọi người bệnh.
Cài đặt thực tế cần căn cứ thiết bị, chiến lược tán, kích thước sỏi và điều kiện tưới rửa.
2. Thời gian đạp laser từng đợt
Không nên duy trì phát laser liên tục kéo dài khi dịch tưới rửa không đủ lưu thông.
Có thể thực hiện tán laser ngắt quãng để kiểm tra tầm nhìn, tình trạng thoát dịch và đáp ứng của sỏi.
Tuy nhiên, hiện không có một chu kỳ tiêu chuẩn như:
-Đạp laser 5 giây.
-Nghỉ 5 giây.
-Sau đó tiếp tục.
áp dụng an toàn cho mọi mức công suất hoặc mọi cấu trúc đài thận.
Ở công suất cao và dòng tưới rửa thấp, nhiệt độ có thể tăng nhanh chỉ trong vài giây.
Vì vậy, phải điều chỉnh cả công suất lẫn thời gian phát laser, thay vì chỉ chú ý thời gian nghỉ giữa các đợt.
3. Nguy cơ tăng nhiệt độ nội thận
Nhiệt độ dịch và thời gian mô tiếp xúc với nhiệt cùng quyết định nguy cơ tổn thương.
Nhiệt độ quanh 43°C đã được sử dụng trong các mô hình đánh giá tổn thương nhiệt, nhưng đây không phải ngưỡng an toàn tuyệt đối áp dụng cho mọi thời gian tiếp xúc.
Trong thực hành, cần lưu ý:
-Công suất laser càng cao, khả năng sinh nhiệt càng lớn.
-Thời gian phát laser liên tục càng dài, nguy cơ tích nhiệt càng tăng.
-Khoang đài thận nhỏ, hẹp hoặc dịch lưu thông kém dễ tích nhiệt.
-Dây laser hoạt động gần niêm mạc có thể gây tổn thương trực tiếp.
-Khi đầu ống soi bị bụi sỏi che khuất, không nên tiếp tục phát laser thiếu kiểm soát.
4. Nguyên tắc an toàn
Duy trì tưới rửa thích hợp, bảo đảm đường thoát dịch thông suốt, không sử dụng công suất cao kéo dài trong khoang đài kín.
Khi không nhìn rõ hoặc nghi ngờ dịch không lưu thông, phải ngừng phát laser, đánh giá nguyên nhân và khôi phục điều kiện an toàn.
Nếu có thiết bị đo nhiệt độ thời gian thực, sử dụng thông số đo được để hỗ trợ quyết định.
X. ÁP LỰC NỘI THẬN VÀ DÒNG NƯỚC THOÁT QUA UAS
Một trong những yếu tố quyết định an toàn RIRS là kiểm soát áp lực trong hệ thống đài bể thận.
1. Cơ chế tăng áp lực
Trong quá trình nội soi, dịch tưới rửa được đưa vào thận để mở rộng khoang quan sát và làm sạch hình ảnh.
Nếu lượng nước vào lớn hơn khả năng thoát ra, áp lực nội thận tăng.
Áp lực tăng có thể dẫn đến trào ngược bể thận – tĩnh mạch hoặc các đường trào ngược khác, tạo điều kiện cho vi khuẩn, nội độc tố và dịch nhiễm khuẩn đi vào tuần hoàn.
Nguy cơ đặc biệt đáng lưu ý ở người có sỏi nhiễm khuẩn hoặc cấy nước tiểu trước mổ dương tính.
2. Ngưỡng áp lực
EAU 2026 đề cập tình trạng áp lực nội thận duy trì gần hoặc trên 30 mmHg có liên quan nguy cơ trào ngược bể thận – tĩnh mạch và nhiễm khuẩn.
Một số dữ liệu cho thấy hiện tượng trào ngược có thể xuất hiện ở áp lực thấp hơn, tùy cấu trúc giải phẫu.
Do đó, không được xem 30 mmHg là ngưỡng tuyệt đối bảo đảm an toàn.
Mục tiêu là duy trì áp lực thấp, tránh những đợt tăng cao và hạn chế thời gian tăng áp lực kéo dài.
3. Vai trò của UAS
UAS tạo khoảng thoát dịch giữa thành trong giá đỡ và mặt ngoài ống soi mềm.
Nhờ đó, dịch tưới rửa có thể trở về ngoài cơ thể mà không phải đi ngược qua toàn bộ lòng niệu quản.
Tuy nhiên, hiệu quả thoát nước phụ thuộc:
-Đường kính trong UAS.
-Đường kính ngoài ống soi.
-Vị trí đầu UAS.
-Độ thông thoáng của đường thoát.
-Lưu lượng và áp lực tưới rửa.
-Mức độ bít tắc do bụi hoặc mảnh sỏi.
Thấy nước chảy ra ngoài qua UAS là dấu hiệu hữu ích nhưng không đủ để khẳng định áp lực nội thận đang ở mức an toàn.
4. UAS có hút và FANS
Các hệ thống UAS có hút sử dụng áp lực âm có kiểm soát để hỗ trợ đưa dịch và các mảnh sỏi ra ngoài.
FANS (Flexible and Navigable Suction Ureteral Access Sheath) có khả năng điều hướng phần đầu trong những thiết kế nhất định, giúp tiếp cận gần vị trí sỏi và hỗ trợ hút dịch, mảnh sỏi.
Ưu điểm tiềm năng:
-Cải thiện tầm nhìn.
-Tăng khả năng lấy mảnh sỏi.
-Giảm tích tụ bụi sỏi.
-Hạn chế tăng áp lực nội thận trong những điều kiện phù hợp.
-Có thể rút ngắn một số công đoạn phẫu thuật.
Tuy nhiên, không phải mọi hệ thống hút đều có hiệu quả giống nhau.
Cần phân biệt hệ thống hút áp lực âm đơn thuần với thiết bị có đo và điều khiển áp lực nội thận thực tế.
5. Nguy cơ khi sử dụng hút
Hút không đúng mức hoặc đặt đầu hút không thích hợp có thể làm:
-Xẹp một phần khoang đài bể thận.
-Hút niêm mạc vào đầu dụng cụ.
-Gây chảy máu hoặc tổn thương niêm mạc.
-Cản trở quan sát hoặc di chuyển dụng cụ.
-Làm biến đổi áp lực không mong muốn.
Không nên mặc nhiên cho rằng càng tăng lực hút thì phẫu thuật càng an toàn.
6. Cân bằng ba yếu tố
Trong RIRS, cần kiểm soát đồng thời:
Dòng nước vào – Dòng nước thoát – Năng lượng laser.
Tăng dòng nước có thể hỗ trợ làm mát nhưng cũng có thể làm tăng áp lực nội thận nếu đường thoát không tương xứng.
Giảm dòng nước giúp hạn chế một phần áp lực nhưng có thể làm giảm khả năng làm mát laser.
Vì vậy, sự cân bằng phải được quyết định theo điều kiện nội soi thực tế và thiết bị đang sử dụng.
XI. KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN TRONG RIRS
Nhiễm khuẩn là một trong những biến chứng cần quan tâm hàng đầu.
1.Trước phẫu thuật
-Đánh giá triệu chứng nhiễm khuẩn.
-Xét nghiệm nước tiểu và cấy nước tiểu.
-Điều trị nhiễm khuẩn có triệu chứng hoặc vi khuẩn niệu cần điều trị trước can thiệp.
-Đánh giá thời gian lưu JJ, tiền sử kháng thuốc và các nguy cơ khác.
-Chỉ tiến hành tán sỏi khi đủ điều kiện kiểm soát nhiễm khuẩn.
2. Trong phẫu thuật
Cần chú ý các dấu hiệu gợi ý nước tiểu nhiễm khuẩn như dịch đục, mủ hoặc biểu hiện bất thường ở hệ thống đài bể thận.
Khi phát hiện mủ trong bể thận hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn chưa được kiểm soát, phải dừng kế hoạch tán sỏi triệt để, lấy bệnh phẩm thích hợp và ưu tiên dẫn lưu.
Cấy nước tiểu bể thận hoặc cấy sỏi có thể có giá trị trong trường hợp chọn lọc, nhất là người bệnh nguy cơ cao, nhưng không phải xét nghiệm bắt buộc cho mọi ca RIRS.
3. Sau phẫu thuật
Theo dõi chặt bệnh nhân có nguy cơ cao để phát hiện sớm nhiễm khuẩn huyết.
Việc sử dụng kháng sinh điều trị sau mổ phải dựa trên tình trạng lâm sàng, kết quả vi sinh và nguy cơ cụ thể.
Không sử dụng thường quy kháng sinh 5–7 ngày sau mọi ca RIRS không biến chứng khi chỉ có chỉ định dự phòng phẫu thuật.
XII. THEO DÕI SAU PHẪU THUẬT
1. Theo dõi sớm
Đánh giá:
-Huyết áp, mạch, nhiệt độ, nhịp thở.
-Đau vùng hông lưng.
-Lượng nước tiểu và tình trạng tiểu máu.
-Buồn nôn, nôn và khả năng ăn uống.
-Triệu chứng khó chịu do JJ.
-Dấu hiệu nhiễm khuẩn hoặc tắc nghẽn.
Ở người bệnh thận độc nhất, suy thận, tắc nghẽn đáng kể hoặc phẫu thuật phức tạp cần theo dõi chức năng thận và bài niệu chặt chẽ hơn.
2. Điều trị sau mổ
-Giảm đau phù hợp chức năng thận và bệnh lý đi kèm.
-Khuyến khích vận động sớm khi ổn định.
-Bù dịch phù hợp, không truyền dịch hoặc ép uống nước quá mức một cách máy móc.
-Điều trị triệu chứng do JJ khi cần.
-Kháng sinh điều trị khi có chỉ định.
-Hướng dẫn các dấu hiệu cần tái khám khẩn.
3. Đánh giá sỏi sót
Phương tiện và thời điểm kiểm tra phụ thuộc mức độ phức tạp, loại sỏi và diễn tiến sau phẫu thuật.
Siêu âm hoặc X-quang có thể phù hợp trong một số trường hợp.
CT không cản quang, đặc biệt CT liều thấp khi thích hợp, có độ nhạy cao hơn trong phát hiện mảnh sỏi còn lại.
Không nên chụp CT quá sớm cho tất cả bệnh nhân nếu không có chỉ định lâm sàng.
4. Tái khám
Có thể hẹn tái khám sớm sau phẫu thuật để đánh giá triệu chứng, biến chứng và kế hoạch rút JJ; thời điểm cụ thể tùy tình trạng người bệnh.
Việc đánh giá sạch sỏi thường được lên kế hoạch sau khi các mảnh sỏi có đủ thời gian di chuyển hoặc đào thải, với phương tiện hình ảnh thích hợp.
XIII. BIẾN CHỨNG VÀ HƯỚNG XỬ TRÍ
1. Trong phẫu thuật
Tổn thương niệu quản: có thể xảy ra trong quá trình đưa ống soi, đặt UAS hoặc lấy mảnh sỏi.
Nếu chỉ có tổn thương nhẹ, có thể theo dõi và đặt JJ tùy mức độ. Nếu tổn thương nặng, phải dừng thủ thuật và lựa chọn phương án dẫn lưu, sửa chữa thích hợp.
Chảy máu: thường nhẹ nhưng có thể làm giảm tầm nhìn. Chảy máu nhiều cần đánh giá tổn thương và xử trí theo tình trạng cụ thể.
Thủng niệu quản: không mặc nhiên phải mổ mở. Xử trí phụ thuộc vị trí, mức độ và khả năng dẫn lưu; trường hợp nặng có thể cần can thiệp tái tạo.
Tổn thương nhiệt: có thể xảy ra khi laser phát năng lượng quá gần niêm mạc hoặc trong điều kiện tích nhiệt.
2. Sau phẫu thuật
Nhiễm khuẩn tiết niệu và nhiễm khuẩn huyết: cần nhận biết sớm, cấy bệnh phẩm, dùng kháng sinh thích hợp, hồi sức và kiểm tra tình trạng tắc nghẽn để dẫn lưu nếu cần.
Đau hoặc khó chịu do JJ: điều trị triệu chứng, xác định tình trạng và kế hoạch rút stent.
Tắc nghẽn do mảnh sỏi: đánh giá bằng lâm sàng, xét nghiệm và hình ảnh; can thiệp khi có đau không kiểm soát, nhiễm khuẩn, suy giảm chức năng thận hoặc tắc nghẽn đáng kể.
Hẹp niệu quản: có thể xuất hiện muộn sau tổn thương, thiếu máu niêm mạc hoặc viêm; cần theo dõi ở người bệnh nguy cơ.
Sỏi sót: quyết định theo kích thước, vị trí, thành phần, triệu chứng và nguy cơ tiến triển, không chỉ dựa trên một ngưỡng 4 mm.
XIV. ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VÀ CHẤT LƯỢNG PHẪU THUẬT
Chất lượng RIRS không nên chỉ được đánh giá bằng câu hỏi:
Có tán hết sỏi hay không?
Một ca RIRS cần được đánh giá theo các nhóm tiêu chí:
1.Hiệu quả điều trị
-Mức độ sạch sỏi sau một lần can thiệp.
-Tình trạng mảnh sỏi còn lại.
-Nhu cầu can thiệp bổ sung.
-Cải thiện triệu chứng và tắc nghẽn.
2. An toàn
-Biến chứng trong và sau phẫu thuật.
-Tình trạng nhiễm khuẩn.
-Tổn thương niệu quản.
-Thay đổi chức năng thận.
-Thời gian nằm viện và tái nhập viện.
3. Hiệu quả kỹ thuật
-Thời gian phẫu thuật.
-Thời gian laser hoạt động.
-Tổng năng lượng laser.
-Phương pháp lấy mảnh sỏi.
-Tình trạng dòng nước thoát.
-Hệ thống UAS hoặc hút đã sử dụng.
4. Hiệu quả kinh tế
-Chi phí dụng cụ tiêu hao.
-Chi phí laser và ống soi.
-Chi phí nằm viện.
-Khả năng cần phẫu thuật lần hai.
-Tổng chi phí điều trị cho đến khi đạt kết quả mong muốn.
Một phương pháp có chi phí cao hơn không mặc nhiên đem lại lợi ích lâm sàng tương xứng cho mọi bệnh nhân.
XV. NHỮNG THÔNG SỐ CẦN GHI TRONG TƯỜNG TRÌNH PHẪU THUẬT RIRS
Ngoài các nội dung hành chính và diễn tiến kỹ thuật thông thường, đề nghị bổ sung những dữ liệu sau vào mẫu tường trình phẫu thuật:
| Nhóm thông số |
Nội dung |
| Sỏi |
Số lượng, vị trí, kích thước, tổng gánh nặng |
| CT |
HU trung bình, HU tối đa khi cần, mức độ ứ nước |
| Đường vào |
Tiếp cận niệu quản, tình trạng hẹp hoặc tổn thương |
| UAS |
Loại, kích thước, vị trí, có hút hay không |
| Laser |
Ho/TFL, cài đặt J, Hz, W và chế độ xung |
| Thời gian |
Tổng thời gian mổ, laser-on time |
| Năng lượng |
Tổng năng lượng laser sử dụng (J hoặc kJ) |
| Tưới rửa |
Phương pháp, cài đặt và mức độ thoát dịch |
| Áp lực – nhiệt độ |
Giá trị thực đo nếu có; không ghi ước đoán thành số đo |
| Kết quả |
Sỏi đã xử lý, sỏi còn, mức độ quan sát |
| Tai biến |
Chảy máu, tổn thương đường tiết niệu, dấu hiệu nhiễm khuẩn |
| Dẫn lưu |
JJ, kích thước và dự kiến thời điểm rút |
Việc ghi nhận này có giá trị cho theo dõi bệnh nhân, đánh giá chất lượng điều trị, đào tạo phẫu thuật viên và nghiên cứu lâm sàng.
XVI. PHÒNG NGỪA TÁI PHÁT SỎI
Lấy sạch sỏi chỉ giải quyết hậu quả hiện tại của bệnh lý sỏi tiết niệu.
Sau điều trị cần đánh giá nguy cơ tái phát và thực hiện dự phòng thích hợp.
Đối với các trường hợp có chỉ định, cần:
-Phân tích thành phần sỏi.
-Đánh giá các yếu tố chuyển hóa.
-Kiểm tra calcium, acid uric và các xét nghiệm liên quan tùy bệnh cảnh.
-Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ ở bệnh nhân nguy cơ cao.
-Tư vấn lượng dịch, muối ăn, protein động vật và calcium khẩu phần.
-Điều trị các rối loạn chuyển hóa hoặc nhiễm khuẩn liên quan.
Không thể kết luận RIRS có tỷ lệ tái phát sỏi thấp hơn chỉ vì kỹ thuật ít xâm lấn hoặc đạt tỷ lệ sạch sỏi cao ban đầu.
XVII. KẾT LUẬN
Phẫu thuật nội thận ngược dòng đã trở thành một phương pháp quan trọng trong điều trị sỏi thận, đặc biệt đối với sỏi nhỏ và vừa, nhờ khả năng tiếp cận linh hoạt và mức độ xâm lấn thấp.
Những tiến bộ về ống soi mềm, hệ thống laser Ho, TFL, giá đỡ niệu quản có hút và thiết bị theo dõi áp lực nội thận tiếp tục mở rộng khả năng ứng dụng của RIRS.
Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ không làm thay đổi những nguyên tắc căn bản của phẫu thuật:
Chọn đúng bệnh nhân, đánh giá đúng gánh nặng sỏi, kiểm soát nhiễm khuẩn, bảo vệ đường tiết niệu, quản lý năng lượng laser, áp lực và nhiệt độ trong thận.
Một ca RIRS không nên được đánh giá chỉ bằng khả năng tán sạch sỏi, mà phải xét đến biến chứng, chức năng thận sau điều trị, số lần can thiệp, thời gian phục hồi và lợi ích thực sự của người bệnh.
Mục tiêu cuối cùng không phải là chứng minh khả năng của máy móc, mà là điều trị hiệu quả với mức tổn thương thấp nhất có thể chấp nhận được.
Trong phẫu thuật RIRS, biết khi nào phải dừng cũng quan trọng không kém biết cách tiếp tục tán sỏi.
BS CKI ĐỖ HOÀNG DŨNG
Tháng 11/2026
—————
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
1.European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis, 2026. https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
2.American Urological Association. Surgical Management of Kidney and Ureteral Stones: AUA Guideline, 2026, Parts I–III. The Journal of Urology.
3.Smith AD, Preminger GM, Kavoussi LR, Badlani GH, editors. Smith’s Textbook of Endourology. 4th edition. Wiley-Blackwell; 2019. Chương 45–48, 55–56.
4.International Alliance of Urolithiasis. Guideline on Retrograde Intrarenal Surgery. BJU International, 2023.
5.European Association of Urology. EAU Guidelines on Urological Infections, 2026.
Bài tiếp theo:
ÁP LỰC VÀ NHIỆT ĐỘ TRONG THẬN KHI NỘI SOI NIỆU QUẢN – PHẪU THUẬT VIÊN CẦN BIẾT GÌ?
Các dịch vụ khác